Hugleiðingar um bótasvik

Um nokkurra ára skeið bjó ég í Danmörku og þar var viðhorfið gagnvart bótasvikum nokkuð öðruvísi en ég átti að venjast. Umburðarlyndi gagnvart því að fólk seildist með óréttmætum hætti í sameiginlega sjóði var lítið og ég varð ekki vör við að fjölmiðlar og stjórnmálamenn væru eitthvað að tipla á tánum í kringum þennan málaflokk. Flestum virtist finnast fullkomlega eðlilegt að tilkynna bótasvik enda verið að stela skattfé sem nýttist þá ekki í annað.

Mér er sérstaklega minnisstætt eitt atvik. Vinahjón mín í Danmörku skildu. Eitt sinn þegar maðurinn var að ná í börnin til sinnar fyrrverandi veiktist hann hastarlega og varð úr að hann gisti yfir nótt í stað þess að sofa einn heima hjá sér. Vinkona mín sagði mér síðar að hún hefði verið mjög stressuð yfir því að nágrannarnir myndu sjá manninn næsta morgun. Ég, hinn dæmigerði Íslendingur, spurði hvaða máli það skipti og svaraði vinkona mín að þar sem þau væru skilin myndi nágrannakonan auðvitað láta vita. Ég hváði eitthvað, hvort fólk væri virkilega að standa í slíku og hún leit á mig ströng á svip og sagði „Auðvitað, og ég myndi gera slíkt hið sama“.

Eftir að ég flutti aftur heim hef ég ekki fylgst jafn vel með dönsku þjóðlífi en mér sýnist að Danir hafi heldur gefið í. Sveitarfélögin, sem greiða út bætur, eru beinlínis farin að kalla eftir því að fólk tilkynni um bótasvik og tilkynningaferlið er gert mjög aðgengilegt á heimasíðum þeirra. Þar má sjá upplýsingar um það hvernig hægt sé að tilkynna um bótasvik og því til dæmis svarað hvort fólki sé beinlínis skylt að upplýsa um grun sinn. Þá er einnig bent á að ef upp kemst að einhver hafi vísvitandi tilkynnt um bótasvik sem enginn fótur er fyrir geti það leitt til kæru.

Við Íslendingar viljum vera með öflugt bótakerfi eins og hinar Norðurlandaþjóðirnar en við höfum verið eitthvað feimin við að taka á bótasvikum sem eru óhjákvæmilegur fylgifiskur kerfisins. Það hefur heyrt til undantekninga að stjórnmálamenn tali opinberlega um bótasvik og fjölmiðlar hafa líka farið mjög varlega í sakirnar þegar þessi málaflokkur er annars vegar. Þá hefur beinlínis verið erfitt fyrir fólk að koma upplýsingum um bótasvik á framfæri. Þannig á ég vinkonu sem reyndi að tilkynna um bótasvik þegar henni ofbauð tilfelli sem hún vissi af en varð ekkert ágengt. Vísaði hver á annan og greinilegt að enginn vildi taka við þessu „óþægilega“ símtali. Þetta var reyndar fyrir hrun en mér sýnist reyndar að á síðustu árum hafi umræðan um bótasvik aðeins verið að færast upp á yfirborðið.

Í byrjun árs kom út skýrsla Ríkisendurskoðunar „Eftirlit Tryggingastofnunar með bótagreiðslum“  og er hún um margt áhugaverð. Í henni kemur m. a. fram að sérstök eftirlitseining Tryggingastofnunar, sem var ekki stofnuð fyrr en 2005, hafi frá 2011 stöðvað óréttmætar greiðslur fyrir um 100 milljónir á ári. Í skýrslu sem danska ráðgjafafyrirtækið KMD Analyse gaf út 2011 kom fram að rekja megi um 3-5% af heildarbótagreiðslum danska ríkisins til bótasvika. Ef gert er ráð fyrir að hlutfallið sé sambærilegt hér á landi nema bótasvik um 2 – 3,4 milljörðum á ári en ekki 100 milljónum.

Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur einnig fram að í engum tilfellum hafi Tryggingastofnun beitt þeirri heimild að reikna dráttarvexti á bætur sem sviknar hafa verið út.  Þá nýtir stofnunin sér ekki til fulls þær eftirlitsheimildir sem hún hefur samkvæmt lögum svo sem til upplýsingaöflunar um greiðsluþega og samkeyrslu upplýsinga. Þá hefur stofnunin mjög takmarkaðar lagaheimildir til að ljúka bótasvikamálum með stjórnsýsluviðurlögum og þau eru sjaldan kærð til lögreglu. „Ekkert mál hefur komið til kasta dómstóla hér á landi þar sem greiðsluþegi hefur verið ákærður og dæmdur fyrir bótasvik. Varnaðaráhrif núverandi fyrirkomulags eru því  lítil,“ segir enn  fremur í skýrslunni. Fjölmörg skattsvikamál hafa hins vegar ratað inn á réttarsali landsins. Einhverra hluta vegna teljum við skattsvik mun alvarlegri en bótasvik en í báðum tilfellum er þó verið að stela úr ríkissjóði.

Í skýrslunni er einnig bent á mjög mikilvægt atriði en það er leiðbeiningaskylda Tryggingastofnunar. Bent er á að stofnunin verði að geta rækt þá skyldu sína með markvissari hætti en nú er gert. Umsækjendur eiga ekki að þurfa að velkjast í vafa um réttindi sín. Liður í því að þjóna fólki betur og koma í veg fyrir mistök er að einfalda kerfið til muna. Að því hefur verið stefnt í velferðarráðuneytinu og vonandi heldur sú vinna áfram. Þá er gríðarlega mikilvægt að bótaþegar fái réttar bætur á réttum tíma og fái ekki bakreikning löngu seinna.

Í skýrslu KMD Analyse, sem vísað er í hér að ofan, kom margt áhugavert í ljós. Til dæmis er meirihluti Dana hlynntur strangari eftirliti ef það getur orðið til að draga úr bótasvikum og kjósa þeir þá helst rafrænt eftirlit (aukin samkeyrsla á opinberum skrám) á meðan fæstum hugnast meira eftirlit í formi eftirlitsheimsókna. Sveitarfélögin töldu hins vegar þörf á margvíslegum aðgerðum til að auka enn frekar eftirlitið svo sem fleiri starfsmenn, meiri heimildir til að samkeyra gögn, einfaldara regluverk (þ.e. að bótakerfið sé einfaldað) en einnig heimild til að mæta óvænt í eftirlitsheimsókn hjá grunuðum og betri möguleika á að vakta heimili þeirra. Er þá t.d. verið að horfa til þess hvort fólk skrái lögheimili annars staðar en þar sem það raunverulega býr. Hér draga reyndar margir Danir mörkin því þriðjungur aðspurðra fannst óásættanlegt að „njósnað“ væri um fólk heima hjá því.

Bótasvik tíðkast því miður þótt þeir sem þau stunda séu í algerum minnihluta.  Bótasvik grafa undan velferðarkerfinu. Það er því ekkert óeðlilegt við að það fari fram umræða um þetta samfélagsvandamál og við megum ekki vera feimin við hana. Ég held að við séum sem betur fer öll sammála um það að standa dyggan vörð um þá sem treysta á almannatryggingar. Kerfið þarf að vera skiljanlegt og skilvirkt og fólk verður að geta lifað af þeim bótum sem það fær. Að sama skapi er eðlilegt að við gerum þá kröfu að unnið sé gegn bótasvikum með öllum tiltækum ráðum.

Pistill þessi birtist í 6. útgáfu Kjarnans

Auglýsingar